Tekenles voor patiënten van Sanatorium Zonnestraal
Sanatorium Zonnestraal in Hilversum werd in 1926 ontworpen door Jan Duiker (Den Haag 1890 – Amsterdam 1935) en Bernard Bijvoet (Amsterdam 1889- Haarlem 1979) als sanatorium voor tuberculosepatiënten. Duiker ontwierp dit sanatorium op een functionele en effectieve manier. Het gebouw zou namelijk, volgens hem, niet eeuwig blijven bestaan. Met deze reden kan het gebouw worden gezien als een pronkstuk van de Modernistische Beweging, waarbij functie belangrijker was dan de vorm.
Tegenwoordig kan tuberculose door antibiotica snel genezen worden. In de jaren 1920 was dat anders. Patiënten moesten minstens een jaar in een sanatorium verblijven. Hun medicijn? Zonlicht, frisse lucht, rust en voedzaam eten. De Zonnestraal werd hier dan ook op ingericht door Duiker. Zo had elke patiënt een balkon waar diegene met bed en al in het zonlicht kon worden gereden. Ook arbeid op het landschap om het sanatorium heen werd beschouwd als medicatie. Grote boomgaarden en de beboste heide zorgden voor de frisse lucht die de patiënten nodig hadden.
Tot 1957 werd het gebouw gebruikt als sanatorium. Daarna deed het gebouw korte tijd dienst als ziekenhuis. Rond 1993 was Zonnestraal compleet verlaten en in verval geraakt. Het hoofdgebouw werd in 2003, tegen de principes van de architect in, toch gerestaureerd. Ook was het van 2010 tot 2018 een officiële kandidaat voor de UNESCO werelderfgoedlijst.
Foto: SAGV032.2+12056, Sanatorium Zonnestraal, Loosdrechtse Bos 7-9 Hilversum, ca. 1955. Uit: fotocollectie afdeling Interne Zaken gemeente Hilversum.
Schilderkunst
De patiënten in de Zonnestraal waren niet alleen aan het genezen van tuberculose, maar zij ontwikkelden zich ook tot ware kunstenaars. Om het ziek zijn te ontvluchtten, verzorgde kunstschilder Machiel Brandenburg in 1951 schilder- en tekencursussen. Hoewel hij begon met tien patiënten die hij het fijne van de kunst leerde, had hij al snel negentig leerlingen. Patiënten hadden niet alleen vrijetijdsbesteding, maar kregen ook steeds meer gevoel voor het schilderen. Hun kunstwerken werden geëxposeerd in de grote zaal van het sanatorium en toonden op een ontroerende manier de drang om naar het gewone leven te kunnen ontsnappen.
Foto: SAGV032.5+6792, Kunstschilder Machiel Brandenburg geeft teken en schilderles aan patiënten in Sanatorium Zonnestraal in Hilversum, 4-5-1951. Fotograaf: Jacques Stevens.
Bronnenlijst
- Anoniem. ‘Toen, nu en straks’. Zonnestraal Hilversum. Geraadpleegd 25 augustus 2026. Toen, nu & straks – Zonnestraal Hilversum.
- Anoniem. ‘Zonnestraal; Hilversum’. Bierman Henket. Geraadpleegd 25 augustus 2026. Zonnestraal Hilversum.
- Dogger, Hannah en Joris Noordenbos. ‘De tering onverwonnen’. Andere Tijden. Geraadpleegd 25 augustus 2026. https://anderetijden.nl/aflevering/233/De-tering-overwonnen.
- Koenders, Annette. ‘Landgoed Zonnestraal 1919/Jan Duiker’. Dudok Architectuur Centrum. Geraadpleegd 25 augustus 2026. Landgoed Zonnestraal – Dudok Architectuur Centrum.
- Meurs, Paul e.a. Sanatorium Zonnestraal; the history and restauration of a modern monument. Rotterdam: NAi Publishers, 2010.
- “Schilderkunst in de ziekenzaal; Verrassende resultaten bij schildertherapie.” De Gooi en Eemlander, 4 mei 1951. Geraadpleegd 25 augustus 2026. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMGAGM01:234884028:mpeg21:p00002.