18e-eeuwse schouwingen van de chirurgijn
Naast criminele rechtspraak bevinden zich in het archief van het Gerecht Loosdrecht (SAGV155.6) ook de minuten van akten van lijkschouw, met enkele verklaringen door chirurgijns inzake verzorgde personen tussen 1720-1810.
In de achttiende eeuw had elk Gerecht namelijk zijn eigen chirurgijn. Tot hun taak behoorde het verrichten van de wondschouw of lijkenopening en het uitbrengen van rapporten hierover.1 Een chirurgijn is vertrouwd met wonden en breuken en zal bijvoorbeeld een messengevecht de wonden beoordelen en verzorgen. Tijdens de hulpverlening was hij dan verplicht om de naam van de dader en het slachtoffer te achterhalen, waarna hij aangifte moest doen.
In de zestiende eeuw was het zelfs zo dat verwondingen zo nauwkeurig mogelijk beschreven moesten worden, zodat de dader het meesterloon en het smartengeld kon betalen. Een chirurgijn was vaak verbonden aan een gilde. Er waren namelijk veel kwakzalvers in die tijd, dus er moest bescherming zijn voor deze beroepsgroep.
In het archief van het gerecht van Loosdrecht bevinden zich voornamelijk akten van lijkschouw van verdronken personen. Overleden personen kregen een lijkenschouw, waarbij nog moest bepaald worden of sprake kon zijn van (zelf)moord.
Foto: SAGv155.6+1334, Akte van chirurgijn Barent Uijtenhooven, over de wond van Gerrit Claasen van Spoorenburgh, Loosdrecht 1738.
Wondschouw
Hieronder behandelen we een transcriptie van een akte van chirurgijn Barent Uijtenhooven, over de wond van Gerrit Claasen van Spoorenburgh. Uit een register met criminele vonnissen van Loosdrecht (Rolle van Den Heere Hooft Balluw Van De Loosdrecht Begonnen den 27 November 1732) blijkt dat meneer Jan Pietersen Pos voor deze verwonding is aangehouden aan het Hof van Utrecht. Ook staat in dit vonnis dat Spoorenburgh hier niet aan overleden is.
Aan den Wel Edelen
Heer De Heer Cornelius
Heijblom Hooft Balluw
van de loosdregt, mijnde,
Tecop en Loenen Hollandts etc
Maak ik ondergeschreven bekent, als dat ik
op den 19 mij 1738, des morgend de klok omtrent 8 uuren
ben geroepen, bij den persoon van Gerrit Claasen van
Spoorenburgh, en bij hem gekoomen zijnde hebbe hem
vinden leggen op de wegh, bij het huijs van Jan Caspersz
Op het ent en alsoo ik verstondt, dat hij in het voors
Huijs van Jan Caspersz was gewont geworden, soo hebbe
Ik hem daar wederom in laaten brengen, en alsoo hij buijten
kennis en spraak was, hebbe ik hem aldaar gevisiteert
En bevonden dat hij gestoken was, voor in zijn lighaam
Beneden zijn borst, van de regter zijde, bij het
Diafraghma, penetrerende de voor schreven wont
tot in de caviteit ofte holligheid van het lighaam,
En uijt dien hoofde, oordelen de voor schreven wond
Gevaarlijk te zijn, aldus aan gegeven dato als boven
Barent Uijtenhooven
Mr Chirurgijn
Uijtenhooven in Loosdrecht
Barent Uijtenhooven, de chirurgijn, kerkmeester en schepenen van Nieuw-Loosdrecht, die de bijstaande akte heeft opgesteld, woonde in Nieuw-Loosdrecht8 Om te tonen wat zijn vak was hing een gekleurde stok aan zijn woning. Echter kreeg Uijtenhooven concurrentie. Er kwam namelijk een tweede chirurgijn het dorp, Bernardus Roebers uit Diemen.
Bijzonder is de zaak van Cornelia Caspers en Willem Manten. Zij kregen begin juni 1730 ruzie, waarbij Caspers een mes in haar arm kreeg. Roebers verzorgde de wond en deed er verband omheen. Ondanks de wondverzorging overleed Cornelia Caspers op 30 juni 1730. Chirurgijn Uitjenhooven onderzocht het lichaam en ontdekte dat er etter in haar wond zat. Dit overlijden is op zekere wijze onder de aandacht van het Gerecht gebracht en aangezien Roebers de eed voor chirurgijns voor schout en schepenen niet had afgelegd, werd hem drie jaar verbanning uit Loosdrecht opgelegd. Als hij na die drie jaar terug wilde komen, zou hij een proeve van bekwaamheid moeten afleggen. Roebers hield zich echter niet aan zijn verbanning en liep diezelfde avond gewoon naar huis.
Bronnenlijst
- Archief Gooi en Vechtstreek, Hilversum, Gerecht Loosdrecht, SAGV155.6, inventarisnummer 1334, Minuten van akten van lijkschouw, voornamelijk van verdronken personen, met enkele verklaringen door chirurgijns inzake verzorgde personen, 1720-1810.
- Archief Gooi en Vechtstreek, Hilversum, Gerecht Loosdrecht, SAGV155.6, inventarisnummer 1191, Rolle van Den Heere Hooft Balluw Van De Loosdrecht Begonnen den 27 November 1732 – rechtspraak van 20 mei 1738.
- Boogaard, Conny e.a. Wij schrijven hier de geschiedenis: Loosdrechters, oude en nieuwe. Loosdrecht: Historische Kring Loosdrecht, 1997.
- Kulsdom, Dr. M.E. “Forensisch onderzoek in 18e-eeuws Friesland.” De Landschapsmedici en Operateurs van Friesland in de Achttiende Eeuw 99(1955)1. https://www.mpaginae.nl/At/landschapsmedici.htm (geraadpleegd 1 september 2026).
- Wassink, J.F.A. Van stad en buitenie. Een institutionele studie van rechtspraak en bestuur in Weert 1568-1795. Proefschrift ter verkrijging van de graad van doctor aan de Radboud Universiteit Nijmegen, 2004.
- Werkhoven-Scherpel, Annet. Loosdrecht: Acht Eeuwen Rond de Ster. Loosdrecht: Historische Kring Loosdrecht, 2011.